Dinitrofenol (DNP) en vrouwen: bijzonderheden en risico's

De geschiedenis van DNP is in belangrijke mate vrouwelijk. In de jaren 1930 werd het massaal gekocht door vrouwen die wilden afvallen, en juist onder hen deden zich de eerste reeksen staar en sterfgevallen voor. Vandaag wordt DNP opnieuw verkocht als «snelle manier om vet kwijt te raken», en de marketing richt zich vaak op wie ontevreden is over het eigen lichaam. De redactie bespreekt waarom DNP juist voor vrouwen gevaarlijk is en waarom een «vrouwendosis» niet bestaat.

Het vrouwelijke gezicht van de geschiedenis van DNP

Na de publicatie van de Stanford-onderzoekers Tainter en Cutting in 1933 werd DNP een vrij verkrijgbaar afslankmiddel. Advertenties uit die tijd beloofden «afvallen zonder diëten en oefeningen», en het belangrijkste publiek waren vrouwen. Historische overzichten schatten het aantal mensen dat DNP in de VS alleen al in het eerste jaar probeerde op ongeveer 100 duizend.

Toen ernstige complicaties begonnen op te treden, waren onder de getroffenen vooral jonge en middelbare vrouwen. Dit had niet te maken met een bijzondere «vrouwelijke» gevoeligheid, maar met wie het middel juist innam. Toch werd het resultaat — door staar blind geworden en overleden patiënten — een maatschappelijk schandaal.

In 1938 werd DNP na de aanname van een nieuwe federale geneesmiddelenwet in de VS ongeschikt voor menselijk gebruik verklaard. Toezichthouders en historici, met name Colman (2007), zien deze episode als een van de voorbeelden die de moderne eisen aan het bewijs van geneesmiddelveiligheid hebben gevormd.

De moderne gegevens over DNP-gebruikers zijn gemengd: in de sportwereld overheersen mannen, maar onder de vergiftigingsgevallen zijn vrouwen die de stof online kochten juist om af te vallen. In Britse meldingen van dodelijke gevallen komen ook jonge vrouwen voor.

Staar: het risico dat men het eerst zag

Al in 1935 beschreven oogartsen plotselinge dubbelzijdige staar bij vrouwen die DNP innamen. De vertroebeling van de ooglens kon zich snel ontwikkelen — binnen weken — en zelfs na het stoppen met de inname. Een deel van de patiënten had een chirurgische behandeling nodig, en vóór de komst van de moderne microchirurgie betekende dit vaak ernstig verlies van het gezichtsvermogen.

Het mechanisme is niet definitief vastgesteld. De ooglens is een weefsel met een bijzondere energiestofwisseling, en verstoring van de mitochondriën en oxidatieve stress kunnen de doorzichtigheid van de eiwitten ervan veranderen. Interessant is dat staar bij proefdieren moeilijk te reproduceren was, wat wijst op de complexiteit van het mechanisme.

Staar door DNP is een goed voorbeeld van een risico dat niet aan het welbevinden af te lezen is. Iemand voelt niet dat de ooglens verandert, totdat het zicht begint te verslechteren. Geen enkel «voorzichtig schema» neemt dit weg.

Vrouwen die in het verleden DNP hebben gebruikt, doen er goed aan dit aan de oogarts te melden en de toestand van de ooglens te laten controleren, ook al lijkt het zicht normaal.

Zwangerschap en borstvoeding

Onderzoek naar de veiligheid van DNP tijdens de zwangerschap bestaat niet, en om ethische redenen is het onmogelijk. Toch geeft het werkingsmechanisme voldoende grond voor de conclusie: de foetus is volledig afhankelijk van de energiestofwisseling en de thermoregulatie van de moeder.

Hyperthermie van de moeder is op zich een bekende risicofactor voor de foetus, met name in het vroege stadium. Uitdroging, acidose en verstoring van de bloedsomloop die een DNP-vergiftiging vergezellen, bedreigen zowel de moeder als het kind. Nitrofenolen zijn kleine lipofiele moleculen, dus er is reden om aan te nemen dat ze door de placenta kunnen dringen.

Gegevens over het overgaan van DNP in de moedermelk zijn er niet. Toch is het gebruik van welke ongelicentieerde toxische stof dan ook tijdens de borstvoeding ontoelaatbaar, temeer daar zuigelingen beperkte mogelijkheden tot thermoregulatie en ontgifting hebben.

Apart moet iets gezegd worden over de periode na de bevalling: de wens om snel «weer in vorm te komen» maakt vrouwen tot doelpubliek voor reclame voor vetverbranders. Alle afslankmiddelen in deze periode kan men het beste met een arts bespreken, en DNP volledig uitsluiten.

Eetstoornissen en de druk op het lichaam

Toxicologen en psychiaters wijzen erop dat onder de mensen die DNP online kopen personen zijn met eetstoornissen en een verstoorde waarneming van het eigen lichaam. Voor hen lijkt een stof die «vet verbrandt zonder eten» bijzonder aantrekkelijk.

In deze groep vermenigvuldigen de risico's zich: een laag lichaamsgewicht, uitgeputte glycogeenvoorraden, elektrolytstoornissen door braken of laxeermiddelen, en de neiging het gebruik voor artsen en naasten te verbergen. Dit alles verslechtert de verdraagbaarheid van hyperthermie en vertraagt het inroepen van hulp.

De studie van Petróczi et al. (2015) toonde aan dat internetdiscussies over DNP het vaak voorstellen als een «gecontroleerd» hulpmiddel en de risico's bagatelliseren. Voor iemand die zich al in een kwetsbare toestand bevindt, is zulke informatie bijzonder gevaarlijk.

Als u bij uzelf of bij een naaste een dwangmatige wens om koste wat kost af te vallen opmerkt, is dat een reden om met een arts of psycholoog te praten. Dit is een toestand die behandelbaar is, en hulp inroepen is geen zwakte.

• Voedsel verbergen of maaltijden overslaan, sterk gewichtsverlies.
• Aankoop van afslankmiddelen via dubieuze websites.
• Voortdurend hittegevoel, transpireren, gele urine zonder duidelijke oorzaak.

Mythen over «vrouwelijke» schema's en veilige alternatieven

Op internet komen adviezen voor over «milde vrouwelijke» manieren om DNP te gebruiken. Dat is een gevaarlijke illusie: de toxiciteit van DNP wordt bepaald door het ontkoppelingsmechanisme en de individuele reactie, niet door het geslacht. Dodelijke gevallen zijn beschreven bij mensen met uiteenlopend lichaamsgewicht en onder uiteenlopende omstandigheden.

Bewezen manieren om vetmassa te verminderen zijn minder spectaculair, maar veilig: een matig calorietekort, voldoende eiwitinname, krachttraining om spieren te behouden, slaap en stressbeheersing. Bij obesitas kan een arts geregistreerde middelen met aangetoonde werkzaamheid en veiligheid overwegen.

Onder de voedingssupplementen kunnen bijvoorbeeld eiwit om de eiwitnorm te halen of cafeïne in matige hoeveelheden een ondersteunende rol spelen. Toch vervangt geen enkel supplement de basis, en elk product dat «min 5 kg per week» belooft, kan men beter met argwaan bekijken.

Conclusies van de redactie

Vrouwen waren de eerste massale slachtoffers van DNP, en juist bij hen zag men voor het eerst complicaties zoals snel optredende staar. Deze geschiedenis is nog steeds actueel, omdat de marketing van «wonderafslanken» zich opnieuw tot hetzelfde publiek richt.

Voor vrouwen bestaat geen bijzondere veilige dosis of schema. Zwangerschap, borstvoeding en eetstoornissen maken de risico's nog groter.

Effectief en veilig gewichtsverlies is mogelijk zonder toxische stoffen — met de steun van een arts, een diëtist en een trainer.

We raden ook aan onze artikelen te lezen over de geschiedenis van DNP, over de tekenen van een overdosis en over de analyses die men bij vergiftiging uitvoert.

Lijst van gebruikte literatuur

1. Tainter ML, Stockton AB, Cutting WC. Use of dinitrophenol in obesity and related conditions: a progress report. JAMA. 1933;101(19):1472–1475.
2. Colman E. Dinitrophenol and obesity: an early twentieth-century regulatory dilemma. Regul Toxicol Pharmacol. 2007;48(2):115–117.
3. Grundlingh J, Dargan PI, El-Zanfaly M, Wood DM. 2,4-dinitrophenol (DNP): a weight loss agent with significant acute toxicity and risk of death. J Med Toxicol. 2011;7(3):205–212.
4. Petróczi A, Ocampo JA, Shah I, et al. Russian roulette with unlicensed fat-burner drug 2,4-dinitrophenol (DNP): evidence from a multidisciplinary study of the internet, bodybuilding supplements and DNP users. Subst Abuse Treat Prev Policy. 2015;10:39.
5. Agency for Toxic Substances and Disease Registry. Toxicological Profile for Dinitrophenols. Atlanta: US Department of Health and Human Services; 1995.
6. Kamour A, George N, Gwynnette D, et al. Increasing frequency of severe clinical toxicity after use of 2,4-dinitrophenol in the UK: a report from the National Poisons Information Service. Emerg Med J. 2015;32(5):383–386.