De geschiedenis van ashwagandha: hoe het supplement populair werd

Nog twintig jaar geleden was ashwagandha vooral bekend bij specialisten in ayurveda en etnobotanie. Vandaag staat het in de schappen van sportwinkels naast creatine en magnesium, en wordt de naam ver buiten India herkend. De redactie volgde hoe de wortel van het Indiase struikje de weg aflegde van oude verhandelingen tot gestandaardiseerde extracten en klinisch onderzoek — en wat in dit verhaal waar is en wat marketing.

Wortels in de ayurveda

Ashwagandha (Withania somnifera) is een plant uit de nachtschadefamilie die groeit in de droge gebieden van India, Pakistan, Sri Lanka, het Midden-Oosten en Noord-Afrika. De Sanskrietnaam «ashwagandha» wordt gewoonlijk vertaald als «geur van een paard»: zo beschreef men het specifieke aroma van de verse wortel, en tegelijk zinspeelde men op de «paardenkracht» die de plant zou geven.

In de ayurveda rekent men ashwagandha tot de groep van de rasayana's — middelen die volgens de opvattingen van de traditionele geneeskunde het lichaam «verjongen», de levenskracht ondersteunen en de levensduur verlengen. Vermeldingen ervan staan in klassieke teksten van de ayurvedische traditie, met name in verhandelingen die verbonden zijn met de namen Charaka en Sushruta. De datering van deze teksten is omstreden, maar het gaat om een eeuwenoude traditie.

In het traditionele gebruik werd de wortel tot poeder gewreven en gemengd met melk, geklaarde boter (ghee) of honing. Men gaf het aan uitgeputte mensen, ouderen en mensen die herstelden van een ziekte, en gebruikte het ook als slaapmiddel en om de mannelijke kracht te «versterken». De soortnaam somnifera — «slaapverwekkend» — verscheen pas in de Europese botanie en weerspiegelt juist deze traditie.

Het is belangrijk te begrijpen: ayurvedische beschrijvingen zijn een cultureel en historisch getuigenis, geen bewijs van werkzaamheid. Toch werden juist zij het uitgangspunt voor moderne wetenschappers, die in de 20e eeuw begonnen te onderzoeken of achter de traditionele opvattingen werkelijke farmacologische effecten schuilgaan.

Botanie en de eerste chemische studies

De Europese wetenschap maakte kennis met de plant in het koloniale tijdperk. De moderne botanische naam Withania somnifera werd in de 19e eeuw vastgelegd door de Franse botanicus Michel Dunal, daarom schrijft men die in wetenschappelijke teksten als Withania somnifera (L.) Dunal. Onder de alledaagse namen in Engelstalige landen komen «Indiase ginseng» en «winterkers» voor.

De doorbraak in de chemie kwam in de jaren 1960, toen een groep Israëlische onderzoekers onder leiding van David Lavie de structuur van withaferine A isoleerde en beschreef — de eerste van een reeks steroïde lactonen die later de verzamelnaam withanoliden kregen. Juist de withanoliden worden beschouwd als de belangrijkste biologisch actieve stoffen van de plant.

Vervolgens bleek dat de samenstelling van de plant sterk afhangt van het gebruikte deel. Het blad is rijker aan withaferine A, terwijl in de wortel andere withanoliden overheersen, evenals alkaloïden (met name withanine) en saponinen. Dit onderscheid «wortel versus blad» werd later een van de sleutelkwesties rond de kwaliteit van commerciële producten.

In de jaren 1970–2000 verschenen honderden preklinische studies: op celkweken en dieren onderzocht men de ontstekingsremmende, antioxidatieve en neuroprotectieve werking en de invloed op stressreacties. Deze gegevens vormden de reputatie van ashwagandha als «adaptogeen», al vereist het overzetten van resultaten van het lab naar de mens altijd voorzichtigheid.

Het tijdperk van gestandaardiseerde extracten

Een echte kentering in de commerciële geschiedenis van ashwagandha was de standaardisatie. Wortelpoeder heeft een onvoorspelbaar gehalte aan actieve stoffen, en twee partijen kunnen een veelvoud van elkaar verschillen. Fabrikanten begonnen extracten te maken met een gegarandeerd percentage withanoliden, wat reproduceerbaar klinisch onderzoek mogelijk maakte.

De bekendste gepatenteerde extracten zijn KSM-66 (wortelextract, gestandaardiseerd op ongeveer 5% withanoliden) en Sensoril (extract van wortel en blad met een hoger opgegeven gehalte aan withanolidenglycosiden). Rond zulke merken ontstond het model «supplement + eigen bewijsbasis»: het bedrijf financiert gerandomiseerde studies en gebruikt die vervolgens in de marketing.

In de jaren 2010 verschenen placebogecontroleerde studies over stress en cortisol, slaap, cognitieve functies en over kracht en spiermassa. Zo ging in de studie van Chandrasekhar en collega's (2012) inname van wortelextract gedurende 60 dagen gepaard met een daling van het serumcortisol en van de stressscores in vergelijking met placebo.

Op te merken valt dat een aanzienlijk deel van deze studies gefinancierd werd door de extractfabrikanten en dat de steekproeven vaak klein zijn. Dat maakt de resultaten niet onjuist, maar verklaart waarom onafhankelijke reviews de bewijsbasis beoordelen als «veelbelovend, maar niet definitief».

De intrede in de sport en de wereldwijde boom

Voor het sportpubliek werd de studie van Wankhede en collega's (2015) bepalend: jonge mannen die met gewichten trainden en wortelextract innamen, lieten na acht weken een grotere toename van kracht en omvang zien dan de placebogroep. Later verschenen studies over uithoudingsvermogen en herstel, en meta-analyses vatten een matig positief effect op de fysieke prestatie samen.

Aan de populariteit droegen meerdere factoren tegelijk bij. Ten eerste de algemene mode van «natuurlijke» middelen en adaptogenen. Ten tweede het thema chronische stress en slechte slaap, dat een massaal onderwerp werd. Ten derde sociale media en podcasts, waar ashwagandha werd voorgesteld als universeel middel «tegen burn-out».

Zo veranderde ashwagandha van een niche-ayurvedisch product in een massasupplement: capsules, poeders, gummies, dranken en «avond»-complexen voor de slaap. Men begon het toe te voegen aan pre-workout- en testosteronboosters — vaak in doses die veel lager waren dan de onderzochte.

De groei van het aantal studies en producten verliep parallel en versterkte elkaar wederzijds: nieuwe publicaties leverden argumenten voor de marketing, en de commerciële belangstelling financierde nieuwe publicaties.

De keerzijde van de populariteit

Het massale gebruik bracht ook risico's aan het licht die in kleine studies vrijwel onopgemerkt blijven. Er verschenen beschrijvingen van gevallen van geneesmiddelgebonden leverschade in verband met ashwagandhagebruik, met name een reeks gevallen uit IJsland en het Amerikaanse netwerk DILIN (Björnsson e.a., 2020). Zulke reacties zijn zeldzaam, maar potentieel ernstig.

De toezichthouders van sommige landen herzagen hun houding tegenover de plant. Het bekendste voorbeeld is Denemarken, waar na een risicobeoordeling de verkoop van ashwagandhaproducten werd beperkt. In andere landen werd gesproken over waarschuwingsteksten met betrekking tot zwangerschap en schildklieraandoeningen.

Nog een probleem van de populariteit is de kwaliteit. De vraag bracht talloze goedkope producten voort met een onbekend gehalte aan withanoliden, met bladextracten die voor wortel worden doorverkocht, of met verontreinigingen. Daarom is de geschiedenis van ashwagandha ook een verhaal over waarom het belangrijk is het etiket te lezen.

• zeldzame gevallen van leverschade;
• invloed op de schildklierhormonen;
• beperkingen tijdens de zwangerschap;
• ongelijkmatige kwaliteit van massamarktproducten.

Dit alles doet de positieve gegevens niet teniet, maar brengt het gesprek van het niveau van een «wonderkruid» terug naar een normale afweging van baten en risico's, zoals bij elke biologisch actieve stof.

Conclusies van de redactie

Ashwagandha legde de voor moderne adaptogenen typische weg af: van de traditionele geneeskunde via de fytochemie naar gestandaardiseerde extracten en klinisch onderzoek, en vandaar naar de massamarkt. De populariteit steunt op reële, zij het matige, gegevens over stress, slaap en trainingsaanpassing.

Tegelijk werd een deel van de reputatie gecreëerd door marketing, en de schaal van het gebruik toonde zeldzame maar betekenisvolle risico's. Daarom raden wij aan ashwagandha te zien als een supplement met concrete, beperkte effecten, en niet als een universeel middel.

Als het onderwerp u interesseert, lees dan onze artikelen «Ashwagandha: wat het is en hoe het werkt», «Bijwerkingen van ashwagandha» en «Ashwagandha of tongkat ali: wat is het verschil».

Lijst van gebruikte literatuur

1. Singh N, Bhalla M, de Jager P, Gilca M. An overview on ashwagandha: a Rasayana (rejuvenator) of Ayurveda. Afr J Tradit Complement Altern Med. 2011;8(5 Suppl):208–213.
2. Chandrasekhar K, Kapoor J, Anishetty S. A prospective, randomized double-blind, placebo-controlled study of safety and efficacy of a high-concentration full-spectrum extract of ashwagandha root in reducing stress and anxiety in adults. Indian J Psychol Med. 2012;34(3):255–262.
3. Wankhede S, Langade D, Joshi K, et al. Examining the effect of Withania somnifera supplementation on muscle strength and recovery: a randomized controlled trial. J Int Soc Sports Nutr. 2015;12:43.
4. Bonilla DA, Moreno Y, Gho C, et al. Effects of ashwagandha (Withania somnifera) on physical performance: systematic review and Bayesian meta-analysis. J Funct Morphol Kinesiol. 2021;6(1):20.
5. Björnsson HK, Björnsson ES, Avula B, et al. Ashwagandha-induced liver injury: a case series from Iceland and the US Drug-Induced Liver Injury Network. Liver Int. 2020;40(4):825–829.
6. Mikulska P, Malinowska M, Ignacyk M, et al. Ashwagandha (Withania somnifera) — current research on the health-promoting activities: a narrative review. Pharmaceutics. 2023;15(4):1057.